Każdy powinien inwestować? Nie, giełda nie jest dla wszystkich

Teraz będzie dobra i zła wiadomość dla każdego, kto marzy o życiu z tradingu. Dobra jest taka, że da się to zrobić. Naukowcy przebadali tysiące ludzi handlujących codziennie na giełdzie i faktycznie znaleźli grupę, która zarabia trwale, po kosztach. Zła jest taka, że ta grupa to około JEDEN procent osób.

Mediana zarobków tych zwycięzców, tej elity, tego top 1%... odpowiada mniej więcej pensji za zwykłą pracę. Czyli statystycznie lata nauki, tysiące transakcji, nieprzespane noce i ryzyko utraty wszystkich oszczędności po to, żeby w najlepszym razie zarabiać jak na etacie. Tylko bez umowy, bez urlopu i bez darmowych frytek.

To jest dopiero pierwszy z powodów, dla których dziś powiem coś, co z ust człowieka nagrywającego o inwestowaniu brzmi dziwnie, ale wielu z Was nie powinno inwestować. Przynajmniej, dopóki się nie ogarniecie. Nie dlatego, że rynek jest zły. Dlatego, że przychodzicie na niego z oczekiwaniami, których żaden rynek na świecie nie spełni.

Podwoić kapitał w dwa miesiące, zastąpić pensję portfelem za 200 tysięcy, wyczuć idealny moment wejścia i wyjścia. Rynek kapitałowy nie tworzy majątku od zera. On pomnaża majątek, który już powstał. Kto myli te dwie funkcje, ten prędzej czy później zapłaci za lekcję.

Dziś pełen przegląd antyinwestorów, czyli kto statystycznie NIE powinien wchodzić na rynek, na jakich badaniach to widać i jak sobie z tym poradzić.

Każdy powinien inwestować? Nie, giełda nie jest dla wszystkich

Giełda nie jest dla osób, które chcą idealnie trafić z momentem wejścia i wyjścia z transakcji. Taka strategia wydaje się prosta, kiedy patrzycie na wykres z przeszłości, ale krótkoterminowych ruchów cen nie da się regularnie przewidywać. Normalne inwestowanie działa inaczej.

Rynek oczywiście można potraktować jak kasyno. Wystarczy skrócić horyzont z lat do minut, zwiększyć częstotliwość transakcji, dodać dźwignię finansową i uwierzyć, że kilka szybkich decyzji wystarczy do zbudowania majątku. Wtedy zamiast korzystać ze wzrostu wartości przedsiębiorstw, próbujemy zarabiać na chwilowych zmianach notowań.

Day trading serio nie działa. Codzienne otwieranie i zamykanie transakcji to forma spekulacji, która w większości przypadków kończy się porażką.

Badanie Chague'a i współautorów z Brazylii przeanalizowało osoby, które rozpoczęły day trading na kontraktach futures na indeks giełdowy. Wśród traderów handlujących przez ponad 300 sesji 97 procent straciło pieniądze po uwzględnieniu kosztów transakcyjnych. Tylko 1,1 procent osiągało średni dzienny zysk wyższy niż dzienny odpowiednik brazylijskiej płacy minimalnej, a około 0,5 procent zarabiało więcej niż dzienny odpowiednik początkowej pensji pracownika banku.

Z tego wynika, że nawet jeśli znajdziecie się w tym zaszczytnym gronie zarabiających traderów, to pewnie wyciągniecie z tego tyle, co pracując w MCD bez żadnego stresu o utratę wszystkich oszczędności.

Badacze nie znaleźli też dowodów, że traderzy poprawiali swoje wyniki z czasem. Samo doświadczenie, większa liczba transakcji i dłuższa obecność na rynku nie wystarczały do zbudowania trwałej przewagi w tym wypadku. Większość uczestników nie uczyła się zarabiać, tylko kontynuowała strategię, która przynosiła straty.

To pokazuje jak losowy jest rynek w krótkim terminie. Inwestując długoterminowo doświadczenie jest ogromną częścią sukcesu. W przypadku tradingu możecie równie dobrze rzucać monetą, ale doświadczenie nie sprawi, że zaczniecie częściej wyrzucać reszkę lub orła.

Podobne wnioski dają inne badania. Na przykład te od Barbera, Lee, Liu i Odeana z Tajwanu. Mniej niż 1 procent day traderów osiągał po kosztach dodatnie, ponadprzeciętne wyniki, które powtarzały się w kolejnych okresach.

Nie twierdzę, że na spekulacji nie da się zarabiać. To po prostu bardzo trudne. Gdy ktoś przychodzi na giełdę z wyobrażeniem zarobku 100% w dwa miesiące, to nie jest to inwestowanie, a forma hazardu. Rynek przestaje przypominać narzędzie do budowania majątku, a zaczyna przypominać loterię. Jeśli chcesz „inwestować" przez wysoką dźwignię i z oczekiwaniem nierealistycznych stóp zwrotu, lepiej odpuść. To może być pierwszy krok do poważnych strat, uzależnienia i jeszcze bardziej przykrych historii.

Drugi typ „inwestora”, który nie powinien się zabierać za rynek kapitałowy, to osoby, które mają wyobrażenie, że giełda jest niczym scena, z której „trzeba wiedzieć, kiedy zejść”. Taka osoba wyobraża sobie, że musi znaleźć okazję, zainwestować, wyjść w dobrym momencie i nie wracać, żeby nie stracić tego co ma. To tak naprawdę kolejne błędne wyobrażenie o rynku. Na giełdzie to tak nie działa. Tutaj wygrywa ten kto przy stole siedzi najdłużej.

Naprawdę dobry wynik na giełdzie powstaje stopniowo, gdy działa efekt kuli śnieżnej.

Potwierdza to analiza J.P. Morgan za lata 2006–2025. Dziesięć tysięcy dolarów pozostawione przez cały ten okres w S&P 500 urosło do 80 619 dolarów. Pominięcie dziesięciu najlepszych sesji obniżyłoby końcową wartość do 35 866 dolarów, a sześćdziesięciu do 4966 dolarów. W ostatnim wariancie inwestor po dwudziestu latach miałby mniej niż połowę początkowego kapitału, mimo że przez większość czasu pozostawał na rynku.

Co ciekawsze, sześć z dziesięciu najlepszych dni wypadało w ciągu dwóch tygodni od dziesięciu najgorszych. Odbicie zaczyna się wtedy, gdy wiadomości nadal są złe, a strach na rynku pozostaje wysoki. Inwestor, który wychodzi podczas spadków, żeby uniknąć części spadków, równie łatwo przegapi te najlepsze dni, które potem będą go kosztować fortunę.

To jeden z powodów, dla których wynik przeciętnego inwestora pozostaje słabszy od wyniku samego rynku. Przeciętny inwestor uczestniczy w najgorszych dniach, ulega strachowi, sprzedaje i omija te najlepsze.

W skali jednego roku różnica wydaje się niewielka, ale z czasem robi się ogromna. Według DALBAR w dwudziestoletnim okresie zakończonym w 2024 roku przeciętny inwestor akcyjny osiągnął 9,24 procent rocznie, gdy S&P 500 przyniósł 10,35 procent rocznie. Po 20 latach różnica to 131 tysięcy dolarów, portfel przeciętnego inwestora jest mniejszy o 18 procent. Prawie jedna piąta.

Rynek nagradza cierpliwość, gdy stoi za nią plan, dywersyfikacja i odpowiednio długi horyzont. Jeżeli nie możesz pozwolić sobie na czekanie, akcje mogą po prostu nie być dla Ciebie odpowiednią inwestycją. Dlatego jeśli nie masz czasu, żeby przeczekać potencjalną bessę i potrzebujesz gotówki za rok, to olej inwestowanie w akcje.

Kto jeszcze łapie się do grona antyinwestorów? Ktoś, kto nie ma odpowiednio dużego kapitału, ale i tak chce żyć z giełdy.

Jeśli zakładasz, że będziesz żył ze spekulacji i zarabiał na rynku na życie, lepiej odpuść, bo taka sytuacja wyklucza cierpliwość.

Jak nie masz kapitału liczonego w milionach i liczysz na to, że Twój portfel wypłaci ci pensję do dziesiątego, to spadek kursów przestaje być zwykłą zmiennością. Staje się zagrożeniem dla codziennego bezpieczeństwa finansowego. Nawet najlepszy plan inwestycyjny przegrywa z koniecznością pokrycia bieżących rachunków.

Zresztą nie chodzi tu tylko o fakt, że brakuje Ci czasu na przeczekanie gorszych okresów, ale po prostu o to jakie decyzje podejmujesz pod presją.

Badanie opublikowane w „Science" pokazuje, jak presja finansowa wpływa na myślenie. Naukowcy przeanalizowali rolników uprawiających trzcinę cukrową w Indiach, którzy znaczną część rocznego dochodu dostawali dopiero po zbiorach. Te same osoby przed otrzymaniem zapłaty gorzej radziły sobie z zadaniami wymagającymi logicznego rozumowania, koncentracji i kontroli uwagi niż po wypłacie.

Skala różnicy odpowiadała w przybliżeniu 10 punktom IQ. Co nam to mówi? Że problemy finansowe pochłaniają część uwagi i zdolności przetwarzania informacji, przez co trudniej podejmować spokojne decyzje.

Na giełdzie ten mechanizm prowadzi do kosztownych błędów. Osoba potrzebująca pieniędzy na bieżące wydatki może zbyt szybko sprzedać zyskowną pozycję albo zwiększyć ryzyko w nadziei na szybkie odrobienie strat. Decyzje zależą wtedy nie od analizy spółki, ale od sytuacji finansowej inwestora.

Inwestowanie powinno opierać się na stabilnym dochodzie i finansowym zapasie. Początkujący inwestor z niewielkim rachunkiem, który chce od razu zastąpić nim pensję, próbuje jednocześnie pomnażać kapitał i utrzymywać się z jego wyników. Presja jest wtedy ogromna, a błędy dużo bardziej prawdopodobne.

Jeśli masz na koncie 200 tysięcy i myślisz, że możesz dać w robocie wypowiedzenie, bo od teraz będziesz traderem, to naprawdę lepiej daj sobie spokój.

Giełda ma sens dla osoby, która ma regularne nadwyżki finansowe i może odkładać część dochodu bez naruszania bieżącego budżetu. Najlepiej, jeśli są to pieniądze, których nie będzie potrzebować w najbliższym czasie i które mogą pracować przez wiele lat. To nie znaczy, że musisz być bogaczem, ale nie możesz oczekiwać, że zaraz dzięki giełdzie bogaczem zostaniesz.

Dziel środki na różne koszyki. Rezerwa na nieprzewidziane wydatki powinna pozostać stabilna i płynna, pieniądze przeznaczone na cel za kilka lat mogą przyjąć nieco więcej ryzyka, a kapitał odkładany na odległą przyszłość może korzystać z potencjału selekcji akcji. Taki podział to nie jest mój wymysł, ale adaptacja dość popularnej strategii.

Podobne podejście widać w zestawieniu J.P. Morgan. Pieniądze potrzebne w krótkim terminie powinny trafiać do bezpiecznych i płynnych instrumentów. Tę rolę pełnią lokaty, konta oszczędnościowe czy detaliczne obligacje skarbowe, które nie podlegają codziennym wahaniom. Im dalszy horyzont inwestycyjny, tym większy udział mogą mieć akcje.

Praktyczna zasada jest więc taka, żeby inwestować w akcje tę część pieniędzy, której przejściowy spadek nie zmusi cię do sprzedaży i nie zagrozi codzienności. Zanim kapitał trafi na giełdę, zabezpiecz bieżące potrzeby i zobowiązania wymagające spłaty w konkretnym terminie. Wtedy decyzje inwestycyjne wynikają z planu, a nie z konieczności odzyskania gotówki akurat, gdy rynek spada.

Rozsądne stopy zwrotu buduje się przez lata, a nie tygodnie. Tylko taka osoba wykorzysta siłę procentu składanego, pozostawiając kapitał i zyski w inwestycji przez długi czas.

Na początku efekt jest prawie niewidoczny, bo większość kapitału pochodzi z własnych wpłat. Z czasem proporcje się odwracają i coraz większą część wartości portfela tworzą wcześniejsze wzrosty.

Osoba, która inwestowała tylko od 25. do 35. roku życia, wpłaciła znacznie mniej niż ktoś rozpoczynający dopiero w wieku 35 lat, a mimo to zakończyła z większym portfelem. Jej kapitał miał po prostu dodatkowe trzy dekady na wzrost. Najlepszy wynik osiągnęła osoba, która zaczęła wcześnie i regularnie inwestowała przez cały okres. Samo odkładanie pieniędzy przy niskiej stopie zwrotu prowadziło do znacznie wolniejszego przyrostu majątku.

Wniosek jest taki, że w długoterminowym inwestowaniu ogromne znaczenie ma czas. Im wcześniej kapitał zaczyna pracować, tym dłużej narastają efekty kolejnych lat wzrostu. Późniejszego startu nie da się łatwo nadrobić wyższymi wpłatami. Liczy się wczesne rozpoczęcie, systematyczność i pozostawienie pieniędzy w portfelu na długo.

Giełda ma też sens dla osoby z konkretnym celem inwestycyjnym. Emerytura, kapitał dla dziecka, długoterminowe budowanie majątku. Cel pomaga dobrać horyzont, poziom ryzyka i sposób inwestowania. Coraz więcej Polaków patrzy na giełdę właśnie jako na narzędzie realizacji długoterminowych celów, a nie sposób na szybki zarobek. Ogólnopolskie Badanie Inwestorów pokazuje, co najczęściej skłania ich do inwestowania.

Zdecydowanie najczęściej wskazywanym celem jest emerytura. To aż 54 procent badanych. Tylko 2,3 procent traktuje inwestowanie jako główne źródło utrzymania. Większość uczestników rynku nie próbuje zastąpić portfelem pensji, lecz buduje kapitał na przyszłość.

Tę samą logikę można zastosować do odkładania pieniędzy dla dzieci albo finansowania dużego wydatku planowanego za kilkanaście lat. Długi horyzont pozwala utrzymywać większy udział akcji i przeczekać okresowe spadki. Wraz ze zbliżaniem się terminu ryzyko powinno być stopniowo ograniczane. Im mniej elastyczna data celu, tym wcześniej część pieniędzy trzeba przenosić do stabilniejszych aktywów.

Bo czy można po prostu żyć z giełdy resztę życia? Można, ale trzeba mieć kupę kasy.

Żeby zbudować sobie właściwe oczekiwania co do zarobków, wystarczy spojrzeć na ponad sto lat historii. Amerykańskie akcje w latach 1900–2025 przyniosły średniorocznie 9,8 procent nominalnie i 6,6 procent po uwzględnieniu inflacji.

Znając te liczby, łatwiej zrozumieć, dlaczego obietnice regularnych 30–50 procent rocznie są nierealistyczne. Taki wynik może zdarzyć się w pojedynczym roku, na wyjątkowo ryzykownej inwestycji albo przy dużej dawce szczęścia. Problem zaczyna się, gdy ktoś przedstawia to jako coś powtarzalnego. Przy takich stopach zwrotu nawet niewielki kapitał urósłby po kilkunastu latach do astronomicznych wartości. Rynek tak nie działa.

Sensowny inwestor powinien mieć mentalność ogrodnika. Sadzi wiele roślin, dba o nie i rozumie, że nie wszystkie dadzą taki sam plon. Nie wykopuje nasion co wieczór, żeby sprawdzić, czy już urosły. Na rynku działa to podobnie. Dobry portfel potrzebuje czasu, a ciągłe reagowanie na każdą zmianę notowań bardziej przeszkadza niż pomaga.

To nie znaczy „kup cokolwiek i zapomnij". Portfel trzeba rozsądnie zbudować, zdywersyfikować, pilnować kosztów i od czasu do czasu dostosować. Wraz ze zbliżaniem się celu inwestycji, czyli na przykład emerytury, trzeba też stopniowo ograniczać ryzyko. Chodzi o to, żeby zmiany wynikały z planu, a nie z emocji wywołanych kolejną sesją na czerwono czy zielono.

Cztery pytania sobie zadaj.

Czy pieniądze, które chcesz zainwestować, mogą spokojnie leżeć na rynku co najmniej pięć lat, a Ty w tym czasie masz z czego żyć?

Czy masz poza rynkiem poduszkę na nieprzewidziane wydatki. Taką, przez którą nagła awaria auta nie zmusi Cię do sprzedawania akcji w dołku?

Czy Twoje oczekiwania mieszczą się w okolicach dziesięciu procent rocznie ŚREDNIO, z pełną świadomością, że po drodze będą lata na minusie?

Czy jesteś w stanie patrzeć na portfel niższy o trzydzieści procent i nie nacisnąć „sprzedaj wszystko"? Cztery razy „tak"? Witamy na pokładzie, rynek jest dla Ciebie i statystyka gra po Twojej stronie.

Jest choć jedno „nie"? Napraw to jedno, a potem wróć. Giełda nigdzie nie ucieknie. To jest tak naprawdę najbardziej PROinwestycyjny materiał u mnie. Wszystkie badania, które dziś widzieliście, mówią jedno. Ludzie nie przegrywają z rynkiem. Ludzie przegrywają z własną sytuacją. Z presją, której nie musieli na siebie brać, z horyzontem, którego nie mieli, z oczekiwaniami, których nikt im nie urealnił.

Rynek przez sto dwadzieścia pięć lat płacił każdemu, kto spełniał warunki z naszego ogłoszenia. Problem w tym, że większość kandydatów nigdy tego ogłoszenia nie przeczytała tylko od razu przyszli po wypłatę. Giełda naprawdę nagradza, tylko trzeba się na niej odnaleźć.

Do zarobienia,
Piotr Cymcyk