Kupujesz za późno i sprzedajesz za wcześnie? To nie jest przypadek!

Piotr Cymcyk

Piotr Cymcyk

CEO

12 min czytania

Najgroźniejszy przeciwnik, jakiego spotkacie na giełdzie, nie siedzi w żadnym funduszu, banku ani algorytmie. Siedzi piętnaście centymetrów za Waszymi oczami. Ma sto tysięcy lat doświadczenia i ani dnia w inwestowaniu.

Przez sto tysięcy lat uczył się dwóch rzeczy: bać się straty bardziej niż pragnąć zysku, bo strata na sawannie oznaczała śmierć, i brać nagrodę natychmiast, bo obiecana mogła nie przyjść.

Obie te lekcje ratowały życie. I obie, dokładnie w tej formie, przegrywają na giełdzie. Zawsze, u każdego, w sposób, który da się zmierzyć. Amerykański inwestor indywidualny przez dwadzieścia lat zarobił rocznie 3,6 procent, gdy indeks, w którym siedział, dawał 9,5. Sześć punktów procentowych rocznie.

Kupujesz akcje za późno, sprzedajesz za wcześnie. Nie dlatego, że mało wiesz. Dlatego, że wiedza siedzi w innej części głowy niż przycisk. Dziś pokażę, skąd dokładnie biorą się oba kliknięcia, z badaniem na dziesięciu tysiącach rachunków inwestycyjnych, z noblistą i z własną wtopą za kilkaset tysięcy złotych, i powiem Wam, jak trochę sobie w tym pomóc. Trochę, bo w całości się nie da.

Kupujesz za późno i sprzedajesz za wcześnie? To nie jest przypadek!

Słowo na start, bo to zmienia całe podejście. Te dwa błędy inwestorów – za późne kupowanie i za wczesne sprzedawanie – wyglądają jak dwa różne problemy, ale są jednym. Oba biorą się z tego samego miejsca, czyli z Waszego łba, który przez sto tysięcy lat uczył się przetrwać na sawannie, a od stu lat ma podejmować decyzje na giełdzie.

Na sawannie strach przed stratą ratował życie, a natychmiastowa nagroda była lepsza od obiecanej, bo obiecana mogła nie przyjść. Na giełdzie dokładnie te same odruchy kosztują Was pieniądze i da się policzyć, ile Was kosztują. Właśnie dlatego nie uczę dziś Was „jak mieć silną wolę”, bo silna wola z instynktem przegrywa zawsze (Jensen Huang coś o tym wie).

Chcę Was nauczyć, jak zbudować system inwestowania, w którym instynkt nie dostaje się do klawiatury. Zaczynamy od błędu, który musi wydarzyć się pierwszy.

Dlaczego inwestorzy kupują akcje za późno?

J.P. Morgan sprawdził, ile przez dwadzieścia lat zarabiał przeciętny inwestor indywidualny w Stanach Zjednoczonych: 3,6 procent rocznie. Indeks S&P 500 w tym samym czasie: 9,5 procent.

Sześć punktów procentowych rocznie, przez dwie dekady, to nie jest różnica w doborze spółek, bo większość tych ludzi siedziała w funduszach, które indeks z grubsza kopiowały.

To jest w całości różnica w TIMINGU wpłat i wypłat, czyli w momencie podejmowania decyzji inwestycyjnych. Morningstar liczy to co roku dla funduszy i wychodzi mu podobnie: inwestor zarabia o ponad punkt procentowy rocznie mniej niż fundusz, w którym siedzi, bo wpłaca po wzrostach i wypłaca po spadkach.

Przez trzydzieści lat ten jeden punkt to jedna trzecia majątku mniej. Za nic. Płacicie za pierwotne odruchy. Skąd się biorą? Z mechanizmu, który psychologowie nazywają heurystyką dostępności. Oceniamy, jak prawdopodobne jest zdarzenie, po tym, jak łatwo je sobie przypomnieć.

Im świeższe i głośniejsze, tym bardziej prawdopodobne się wydaje, niezależnie od tego, na ile naprawdę jest prawdopodobne. Najczystszy przykład spoza giełdy: po 11 września 2001 roku Amerykanie masowo przestali latać. W sierpniu 2001 samolotami podróżowało rekordowe 65 milionów pasażerów i ta liczba nie została przebita przez prawie cztery lata, do 2005 roku.

Statystycznie latanie nie stało się ani trochę mniej bezpieczne. Było jak zawsze bezpieczniejsze od jazdy autem, a po wprowadzeniu kolejnych procedur nawet bardziej bezpieczne, ale obrazek samolotu wbijającego się w wieżę był w każdej głowie, więc mózg podnosił mu prawdopodobieństwo.

Ekonomiści policzyli, że w ciągu roku po zamachach na amerykańskich drogach zginęło o ponad tysiąc osób więcej niż zwykle, bo ludzie wybrali auto, a nie samolot. Strach przed obrazem zabił więcej ludzi niż sam zamach.

Heurystyka dostępności a decyzje na giełdzie

Na giełdzie ten mechanizm działa identycznie, tylko w obie strony. Po roku wzrostów najłatwiej przywołać wzrosty, więc wzrosty wydają się najbardziej prawdopodobne i wtedy kupujecie. Po roku spadków najłatwiej przywołać spadki, więc spadki wydają się nieuniknione i wtedy sprzedajecie.

Widać to zresztą dobrze w ankietach: Amerykańskie Stowarzyszenie Inwestorów Indywidualnych (AAII) od 1987 roku co tydzień pyta swoich członków, czy są bykami, czy niedźwiedziami. I za każdym razem, gdy niedźwiedzi było skrajnie dużo – ponad połowa – to S&P 500 przez kolejne dwanaście miesięcy dawał zwrot wyraźnie wyższy od średniej.

Skrajny pesymizm tłumu był jednym z najlepszych sygnałów kupna w historii, bo tłum mierzył prawdopodobieństwo wczorajszym nagłówkiem.

Drugi mechanizm jest subtelniejszy i dotyczy tych, którzy coś już wiedzą. Jeśli nie do końca rozumiecie, dlaczego chcecie kupić spółkę, albo rozumiecie, ale nie macie pewności i szukacie potwierdzenia.

Najłatwiej dostępnym potwierdzeniem na świecie jest kurs akcji. Rośnie, czyli miałem rację, kupuję. Spada, czyli coś jest nie tak. Kurs nie wie, czy mieliście rację. Kurs wie, co zrobili inni ludzie z tym samym mózgiem co Wy. Im mniej inwestor wie o spółce, tym silniejszego potwierdzenia od kursu potrzebuje, żeby coś zrobić, więc wchodzi dopiero wtedy, gdy spora część ruchu już odjechała.

Efekt jest taki, że kupuje za późno. W końcu trudno kupić coś, gdy nie wiadomo, co się kupuje, a wszyscy dookoła mówią o recesji. Łatwo kupić, gdy nie wiadomo, co się kupuje, ale wszyscy dookoła właśnie na tym zarobili. Kupowanie akcji za późno nie jest błędem braku wiedzy. Jest tym, co mózg robi ZAMIAST wiedzy.

Dlaczego sprzedajesz akcje za wcześnie?

Teraz druga strona tego samego medalu i ona ma najlepiej zmierzone badanie, jakie w tej dziedzinie powstało. Terrance Odean z Berkeley dostał od dużego amerykańskiego brokera historię transakcji dziesięciu tysięcy rachunków inwestycyjnych. Sześć lat danych, prawie sto tysięcy transakcji i sprawdzenie jednej rzeczy: które pozycje ludzie sprzedają.

Wynik był taki, że inwestorzy sprzedawali akcje na plusie o połowę częściej niż akcje na minusie. Trzymali przegranych, a realizowali zyski zwycięzców.

Można by powiedzieć, że może słusznie, bo te zyskowne były już drogie. Odean sprawdził, co działo się dalej. Akcje, które ludzie sprzedali z zyskiem, przez kolejne dwanaście miesięcy dawały średnio o 3,4 punktu procentowego WIĘCEJ niż te, które zostawili w portfelu na stracie.

Sprzedawali dokładnie to, co powinni trzymać, i trzymali dokładnie to, co powinni sprzedać. Systematycznie przez 6 lat, dziesięć tysięcy osób… Psychologia finansów nazywa to efektem dyspozycji i jest to najtrwalej potwierdzona anomalia w zachowaniu inwestorów na świecie: pokazano ją na rachunkach w Finlandii, Izraelu, Chinach, na rynku nieruchomości i wśród zawodowych zarządzających. Nikt nie jest odporny. Ja też nie.

Każdy, kto sprzedaje zwycięzcę, tłumaczy sobie, że „sprzeda teraz i odkupi po korekcie”. Wątpię. Te same dane pokazują, że po sprzedaży z zyskiem większość inwestorów albo nigdy nie wraca do tej spółki, albo odkupuje ją drożej, niż sprzedała, bo korekta, na którą czekali, nie przyszła, a przyszedł kolejny wzrost, który wyglądał jak potwierdzenie. Sprzedaż za wcześnie rzadko jest jednym błędem. Zwykle jest pierwszym z łańcucha błędów.

Efekt dyspozycji: dlaczego trzymasz stratne akcje?

Jest też druga połowa tego badania, o której mówi się rzadziej, a która w Polsce jest chorobą narodową. Odean pokazał nie tylko, że ludzie sprzedają zwycięzców. Pokazał też, że TRZYMAJĄ przegranych. Głównie z jednego powodu, który każdy z Was słyszał albo wypowiedział: „sprzedam, jak wyjdę na zero”. Mechanizm nazywa się efektem punktu odniesienia i działa tak.

Wasz mózg nie wycenia pozycji po tym, ile jest warta dziś, tylko po tym, ile za nią zapłaciliście. To o tyle kuriozalne, że rynku nie obchodzi, po ile Wy coś kupiliście. Cena zakupu staje się linią, poniżej której jest „strata”, a powyżej „zysk”, i sprzedaż poniżej tej linii oznacza przyznanie się do błędu. Więc się nie sprzedaje. Czeka się na zero.

Tylko że rynek o Waszej cenie zakupu nie wie i nic go ona nie obchodzi. Spółka nie wraca do 400 złotych dlatego, że Wy po 400 kupiliście. Wraca, jeśli biznes na to zasłuży, a jeśli nie zasłuży, nie wróci nigdy, i czekanie zamienia stratę kapitału w stratę kapitału plus stratę lat. CD Projekt po 400 złotych w 2020 roku. Allegro po 90 złotych na debiucie.

Każda z tych spółek ma dziś tysiące akcjonariuszy, którzy „czekają na swoje”, i każdy z nich trzyma pozycję nie dlatego, że wierzy w biznes, tylko dlatego, że nie chce zamknąć rachunku ze swoim błędem. Test jest tu bardzo prosty. Gdybyście dziś nie mieli tej spółki, a mieli gotówkę, to kupilibyście ją po dzisiejszej cenie? Jeśli tak, trzymajcie. Jeśli nie, to, co trzymacie, nie jest inwestycją, tylko pomnikiem starej ceny.

Awersja do straty i teoria perspektywy Kahnemana

Skąd się to wszystko bierze? Z odkrycia, za które w 2002 roku dano Nobla. Daniel Kahneman i Amos Tversky pokazali w 1979 roku, że ludzie nie wyceniają pieniędzy liniowo. Strata stu złotych boli mniej więcej dwa razy mocniej niż cieszy zysk stu złotych. To właśnie awersja do straty, jeden z podstawowych mechanizmów psychologii inwestowania.

To ma brutalną konsekwencję dla pozycji, która jest na plusie. Każdy dzień jej trzymania to ryzyko, że zysk zamieni się w stratę, a strata boli podwójnie. Mózg szepcze: zrealizuj, póki jest. Nie dlatego, że bilans argumentów każe sprzedać, tylko dlatego, że perspektywa oddania zysku boli bardziej, niż cieszy perspektywa podwojenia go. Zysk na papierze nie jest dla mózgu zyskiem. Jest zagrożeniem, które trzeba zabezpieczyć.

Drugi mechanizm nazywa się dyskontowaniem hiperbolicznym i brzmi uczenie, a jest banalny: wolimy mniejszą nagrodę natychmiast od większej za jakiś czas i to dużo bardziej, niż usprawiedliwiałaby jakakolwiek matematyka. Nasz mózg nie liczy wartości liniowo w czasie. Wartość nagrody w jego oczach skacze gwałtownie, gdy jest blisko, i spłaszcza się, gdy się oddala.

Na giełdzie: pięćdziesiąt procent zysku dziś jest dla mózgu warte więcej niż sto pięćdziesiąt procent za trzy lata, mimo że arytmetyka mówi co innego, a dane, jak zaraz zobaczycie, mówią, że te sto pięćdziesiąt statystycznie przychodzi.

To czysty efekt ewolucji, a nie głupota. Przez tysiące lat ludzki mózg żył w świecie, w którym jedzenie było dziś albo wcale, a planowanie na lata było stratą czasu, bo lat mogło nie być. Ci, którzy brali natychmiast, przeżywali częściej niż ci, którzy czekali na więcej. Ten instynkt nie zmienił się z pokolenia na pokolenie, a świat zmienił się całkowicie. Dziś odroczona nagroda przychodzi. Zwłaszcza na szerokich indeksach giełdowych, gdzie przez każde dwadzieścia lat w historii przychodziła bez wyjątku. Mózg tego nie wie. Mózg wciąż myśli, że jutro może nie być polowania.

Palantir: mój błąd przy sprzedaży akcji

I żeby nie było, że mówię o innych: Palantir. Kupowałem akcje po kilkanaście dolarów średnio. Niektóre paczki nawet poniżej 10 USD. Sprzedałem po sześćdziesiąt coś tam, robiąc na całej pozycji kilkaset procent zysku i kilkaset tysięcy złotych zysku. Opowiadałem o tym w materiale o swoich największych błędach inwestycyjnych, bo to był błąd.

Sprzedałem, bo wycena była „za wysoka”. Biznes w tym czasie przyspieszał z 30 do 93 procent wzrostu. Kurs poszedł trzy razy wyżej. Efekt dyspozycji w podręcznikowej wersji. Nikt nie jest odporny. Dlatego potrzebny jest system.

Jak unikać błędów inwestycyjnych? Strategia

Skoro instynkt wygrywa z wolą, to trzeba go odciąć. Podjąć decyzje ZANIM pojawią się emocje, czyli w momencie, w którym kurs nie rośnie ani nie spada, a Wy nie macie zysku do obrony ani straty do odreagowania. Przynajmniej trzeba jakoś spróbować to zrobić.

Co warto zrobić? I tak tego nie zrobicie, ale co tam. MOŻE chociaż jedna osoba zacznie to sobie pisać. STRATEGIA INWESTYCYJNA. Przez strategię nie rozumiem „kupuję dobre spółki”. Rozumiem konkretne parametry: jaki chcę przedział liczby spółek w portfelu, jakie są cele moich portfeli lub portfela, jaki udział powinna mieć maksymalnie jedna pozycja, czy ważniejsza przy podejmowaniu decyzji jest wycena, czy sytuacja biznesowa? Każda strategia jest lepsza od jej braku, bo brak strategii to otwarta furtka, przez którą wchodzą emocje i podejmują decyzje za Was.

Co jeszcze? Ustalić kryterium wyjścia z inwestycji. Dla mnie ono leży zawsze w BIZNESIE. Chyba że czasem wygra ze mną instynkt. Jeśli sprzedajecie, bo kurs urósł o 50 procent, to sprzedajecie z efektu dyspozycji. Jeśli sprzedajecie, bo marża spadła trzeci kwartał z rzędu, bo zarząd zmienił strategię, bo przejęcie zmieniło profil firmy, to sprzedajecie z biznesu.

Kurs nie powinien być na liście kryteriów sprzedaży, a jednak jest na tej liście, bo jeśli macie silne przekonanie, że trzymacie solidny biznes, który poprawia wyniki i zdobywa rynek, to nie potrzebujecie potwierdzenia w kursie. Sam kurs praktycznie zawsze firmę przecenia lub jej nie docenia.

Przed każdą sprzedażą zadaj sobie realnie 3 pytania. Czy w biznesie zmieniło się coś, co zapisałem jako kryterium wyjścia? Czy wycena przebiła próg, który ustaliłem PRZED zakupem, a nie dziś? Czy widzę lepsze okazje dla tego kapitału?

Na rynku naprawdę nie trzeba ciągle czegoś zmieniać, mimo że w krótkim terminie taka strategia wygląda najlepiej, bo przecież ciągle ktoś na czymś innym codziennie zarobi. Tyle że Barber i Odean pokazali, że najaktywniejsza jedna piąta inwestorów zarabiała 11,4 procent rocznie, gdy rynek dawał 17,9. Im więcej decyzji, tym więcej okazji dla instynktu i robienia błędów.

Psychologia inwestowania a emocje na giełdzie

Warren Buffett powiedział kiedyś, że giełda to jedyne miejsce, w którym ludzie wybiegają ze sklepu, gdy ten ogłasza wyprzedaż, i ustawiają się w kolejce, gdy podnosi ceny.

To prawda i nie świadczy o Waszej głupocie, tylko o tym, jak działa mózg inwestora. Nauczyliście się bać straty bardziej niż chcieć zysku. Ci sami ludzie, którzy w 2007 roku wpłacali najwięcej, w 2009 wypłacali najwięcej, i w 2021 znów wpłacali najwięcej, a w 2022 wypłacali.

I oni wrócą. Na następnym szczycie wpłacą najwięcej, w następnym dołku wypłacą najwięcej. Nie dlatego, że nic się nie nauczyli, tylko dlatego, że nauka nie sięga do miejsca, z którego bierze się odruch. Nie da się nauczyć nie czuć strachu, gdy portfel świeci na czerwono, ani nie czuć ulgi, gdy klikacie „sprzedaj” na plusie, ale można próbować. I warto próbować.

Do zarobienia,
Piotr Cymcyk

Piotr Cymcyk

Piotr Cymcyk

CEO

Zobacz profil
Komentarze: 0

NIE PRZEGAP

Może Cię zainteresować

Kurs PlayWay czas na odbicie
Spółki i sektory

Kurs polskiej fabryki gier na 7-letnim dnie. Rynek nie widzi w PlayWay tego, co ja!

Piotr Cymcyk

Piotr Cymcyk

19 lis 2026
background image
Premium

Obligacje od podstaw. Ile naprawdę warta jest obietnica spłaty?

Michał Poleszczuk

Michał Poleszczuk

19 lis 2026
4 Sygnały recesji – każdy się mylił
Popularne
Rynki i makro

Te 4 wskaźniki zapowiadały recesję i żaden nie trafił! Dlaczego przestały działać?

Piotr Cymcyk

Piotr Cymcyk

18 lis 2026
nebius_q3_2026_miniatura_zielona_2880x1080
Premium

Nebius po Q3 2026: klienci płacą więcej, inwestorzy uciekają. Kto ma rację?

Michał Poleszczuk

Michał Poleszczuk

16 lis 2026
Pod powierzchnią background
PremiumPopularne
Rynki i makro

Niebieska fala, gorące CPI i paradoks wycen

Michał Poleszczuk

Michał Poleszczuk

12 lis 2026
Daję Wam 50 tysięcy złotych. Wy decydujecie, jakie akcje kupuję! | PORTFEL WIDZÓW 01
Popularne
Strategie i edukacja

Daję Wam 50 tysięcy złotych. Wy decydujecie, jakie akcje kupuję! | PORTFEL WIDZÓW 01

Piotr Cymcyk

Piotr Cymcyk

09 lis 2026
eli_lilly_background
Premium
Spółki i sektory

Eli Lilly Q3'26: Analiza sektora i raportu wynikowego

Michał Poleszczuk

Michał Poleszczuk

09 lis 2026
Prawdziwy krach na giełdzie! Początek bessy czy najlepsza okazja od lat?
Popularne
Rynki i makro

Prawdziwy krach na giełdzie! Początek bessy czy najlepsza okazja od lat?

Piotr Cymcyk

Piotr Cymcyk

08 lis 2026
Moje 4 najgłupsze błędy na giełdzie. Miałem rację, a i tak traciłem pieniądze.
Popularne
Strategie i edukacja

Moje 4 najgłupsze błędy na giełdzie. Miałem rację, a i tak traciłem pieniądze.

Piotr Cymcyk

Piotr Cymcyk

06 lis 2026
Zobacz centrum wiedzy