Cześć Wam!
Z radością witam w pierwszym materiale z serii DNA EDU poświęconej obligacjom. Wiemy, że publikowane w Premium treści edukacyjne są dla Was ważne, a ten cykl jest odpowiedzią na Wasze prośby i potrzebę lepszego zrozumienia tej części rynku. Tematyka długu jest naprawdę obszerna i złożona, dlatego nie będziemy próbowali zmieścić wszystkiego w jednym materiale. W najbliższych miesiącach pojawią się kolejne, w których krok po kroku przyjrzymy się obligacjom i długowi z perspektywy inwestora. Chciałbym, żeby ta seria wprowadziła w ten świat tych, którym do tej pory nie wydawał się przesadnie istotny, ale też zaciekawiła i rozwinęła wiedzę tych, którzy z tą klasą aktywów mieli już do czynienia.
Dziś zaczniemy od podstaw: czym właściwie jest obligacja, komu pożyczacie pieniądze, kupując taki papier, i dlaczego jego oprocentowanie nie mówi jeszcze, ile na nim zarobicie. W kolejnych częściach większą uwagę poświęcimy ryzyku, poszczególnym rodzajom obligacji i produktom, przez które możecie w nie inwestować, oraz temu, jaką rolę mogą pełnić w Waszych portfelach. Zanim jednak przejdziemy do definicji i liczb, cofniemy się do średniowiecznej Wenecji. Bo żeby zrozumieć, jak działają obligacje, warto najpierw zobaczyć, skąd w ogóle się wzięły.
Historia obligacji: od Wenecji do współczesnego rynku
Wenecja i Bizancjum: od handlu do konfliktu
Budzimy się o poranku 12 marca 1171 roku. W całym Cesarstwie Bizantyjskim rozpoczyna się ogromna obława. Kogo szukają? Weneckich kupców, w tym ich dzieci i żon. W samym Konstantynopolu pojmują ponad 10 tysięcy osób, a w całym cesarstwie, jak podają niektóre szacunki, ponad 20 tysięcy. Więzienia nie są gotowe na taką liczbę zatrzymanych, więc władze Konstantynopola zamieniają klasztory w prowizoryczne więzienia.
Zapytacie się, w jakich wydarzeniach bierzemy udział? W wydarzeniach, których następstwa pomogą nam zrozumieć narodziny rynku obligacji. Jeszcze zanim zagłębimy się w to, czym taki papier w rzeczywistości jest, cofnijmy się w czasie i zastanówmy, jaką rolę odgrywała ówczesna Wenecja.
Wenecja powstała w miejscu, w którym nikt rozsądny nie chciałby się osiedlać. Na bagnistych wysepkach laguny schronienia szukali ludzie uciekający przed najazdami Hunów i Longobardów. Choć miejsce to stanowiło doskonałą twierdzę i dawało bezpieczeństwo przed intruzami, nie było bogate w surowce ani żyzną glebę. Wenecja stoi na około 12 milionach drewnianych pali wbitych w bagniste dno.
Ograniczone możliwości uprawy skłoniły Wenecjan do szukania bogactwa w handlu. Dobrze obrazuje to charakter miasta: pod koniec 12 wieku liczyło około 80 tysięcy mieszkańców i niemal wszyscy żyli z handlu lub działalności z nim powiązanej. Wenecjanie, ubodzy w surowce i glebę, postawili więc na pośrednictwo między Wschodem a Zachodem. Handlowano wszystkim ze wszystkimi. Przyprawami, jedwabiem, metalami i winem. Z chrześcijanami i muzułmanami.
Sercem tej opowieści był targ Rialto. Przy drewnianych ławach, między straganami, siedzieli wekslarze i pożyczkodawcy. Swoją drogą to właśnie od włoskiej nazwy ławy (banco) wzięła się nazwa instytucji, które nazywamy dziś bankami. Jak głosi popularna opowieść, z ławą wiąże się również określenie bankructwa. Banca rotta w dosłownym tłumaczeniu oznacza „złamaną ławę”, którą miano niszczyć, gdy wekslarz stawał się niewypłacalny. Samą scenę łamania ławy potraktujmy jednak z przymrużeniem oka.
Wenecja nie była zwykłym państwem, również pod względem ustroju. W Europie panowali królowie i feudalni możnowładcy, a tutaj coraz większą rolę odgrywali kupcy. Miasto wyrosło pod władzą Bizancjum, ale z biegiem stuleci uzyskało daleko idącą samodzielność. W praktyce prowadziło własną politykę, na której dobrze wychodziło. Za pomoc w wojnie z Normanami cesarz przyznał im nawet własną dzielnicę w Konstantynopolu i rozległe zwolnienia z ceł. Przez kolejne dziesięciolecia weneccy kupcy zdominowali handel w cesarstwie, a Bizantyjczycy patrzyli na to z rosnącą niechęcią.
Problemy zaczęły się w momencie, w którym ówczesny cesarz Manuel I Komnen zapragnął odbudowy potęgi dawnego cesarstwa rzymskiego. Wenecja odmówiła mu pomocy w planach wyprawy na południowe Włochy, a on zaczął przyznawać przywileje jej konkurentom z Genui. Gdy w Konstantynopolu zaatakowano dzielnicę genueńską, winą obarczono właśnie Wenecjan.
Tak doszło do obławy z 12 marca 1171 roku, od której rozpoczęliśmy naszą historię. Oprócz aresztowań cesarz zarządził konfiskatę ich majątków.
Wojna na kredyt: pożyczka od mieszkańców
Na czele republiki stał nie król, lecz doża. W tamtym okresie rolę tę sprawował Vitale II Michiel, którego pierwszym odruchem było wysłanie posłańców i podjęcie próby negocjacji. Doża doskonale wiedział, że republika wenecka stoi handlem, a wojna handlowi szkodzi.
Prędko do miasta zaczęły jednak dobijać statki z Wenecjanami, którym udało się uciec przed prześladowaniami. Ich opowieści o uwięzionych rodzinach i utraconych majątkach podsycały społeczny gniew. Ostatecznie przeważyli zwolennicy wojny, nie pozostawiając doży wyboru.
Każda wojna to przedsięwzięcie nad wyraz kosztowne. Choć dwunastowieczna Wenecja uchodziła za bogatą, majątki jej obywateli nie były tym samym co pieniądze dostępne w skarbcu republiki. Zdarzało jej się już wcześniej pożyczać od najbogatszych, ale tym razem kwota potrzebna na wyprawę była zdecydowanie większa.
Żeby zebrać pieniądze na flotę, miasto podzielono na sześć dzielnic, oszacowano majątki mieszkańców i nakazano im przekazać odpowiednie kwoty. Nie był to jednak zwykły podatek, podobny do tych, które znano już w historii. Pieniądze miały zostać zwrócone. Choć była to przymusowa pożyczka (po włosku prestito), mieszkańcy stawali się wierzycielami własnego państwa. W tym miejscu zaczyna się historia mechanizmu, który z czasem nabierze cech znanych nam z dzisiejszego rynku obligacji.
Za zebrane pieniądze Wenecja wystawiła około 120 jednostek (galer i statków transportowych), a doża osobiście objął dowództwo. Początek był udany: flota ruszyła w stronę Morza Egejskiego, odnosząc po drodze sukcesy w atakach na bizantyjskie miasta. Doża jednak uległ, godząc się na rozmowy i przezimował z flotą na wyspie Chios. Kolejne poselstwa nie przynosiły porozumienia, a negocjacje się przeciągały. W międzyczasie wśród załóg wybuchła zaraza, która w krótkim czasie zabiła około tysiąca marynarzy. Okręty przenosiły się z wyspy na wyspę, ale choroba płynęła razem z nimi. W maju 1172 roku wyniszczona flota wróciła do Wenecji. Wyprawa nie doprowadziła do uwolnienia więźniów ani odzyskania skonfiskowanych majątków. Na dodatek wraz z marynarzami do miasta przypłynęła zaraza.
Pod koniec maja doża stanął przed zgromadzeniem mieszkańców. Atmosfera z minuty na minutę gęstniała, padały oskarżenia, a jego doradcy zaczęli się wycofywać. W zamieszaniu Vitale II Michiel został zaatakowany i śmiertelnie raniony. Zmarł w pobliżu kościoła San Zaccaria.
Został nam jeszcze dług 😋.
Nieudana wyprawa nie sprawiła przecież, że zobowiązania wobec mieszkańców zniknęły. A kolejne potrzeby republiki oznaczały kolejne pożyczki.








