W czerwcu 2002 roku okazało się, że jedna z najszybciej rozwijających się spółek telekomunikacyjnych świata konsekwentnie oszukiwała inwestorów, fałszując swoje sprawozdania finansowe. Szczypta wiedzy księgowej, garść przebiegłości i tona nieuczciwości zgotowała jeden z największych „przewałów” w historii światowych giełd. WorldCom może być już dziś trochę zapomnianym oszustwem, ale kreatywna księgowość, która do niego doprowadziła, nie zginęła. Warto wiedzieć, jak rozwijała się jedna z największych afer z lat 2000, żeby szybciej wyłapać podobne naciąganie rzeczywistości w przyszłości u innych.
Wzlot i upadek WorldCom
Historia spółki WorldCom rozpoczyna się w USA w 1983 roku, kiedy to powstaje Long Distance Discount Services Inc. działająca jako operator telefonii międzystrefowej. Dwa lata później, fotel prezesa obejmuje Bernard Ebbers – zapamiętaj tę osobę, gdyż był on twórcą zarówno sukcesu, jak i porażki bohatera tej opowieści. Spółka w 1989 roku wchodzi na giełdę, a w 1995 roku zmienia nazwę na znany do dziś WorldCom. Lata 90-te sprzyjają dynamicznemu rozwojowi. Firma dokonuje serii siedmiu szybkich i skutecznych fuzji doprowadzając do błyskawicznego wzrostu wartości. Stale rosnące zyski i pozytywne prognozy dla branży telekomunikacyjnej sprawiają, iż WorldCom staje się wówczas faworytem inwestorów – jej akcje sprzedawane są w 1999r. po prawie 60 dolarów (po ponad 100% wzroście w zaledwie kilka miesięcy). Już nigdy nie wrócą do tej ceny.
Cena akcji WorldCom w okresie styczeń 1985 - czerwiec 2002 wraz z historycznymi wydarzeniami
Spółka funkcjonuje wtedy w 65 krajach i zatrudnia ponad 60 tysięcy pracowników. Obsługując ponad 20 milionów abonentów, a wśród jej klientów znaleźć można np. giełdę Nasdaq oraz Pentagon. WorldCom był największym na świecie operatorem transmisji danych. Jak dużą władzą dysponował? "Zarządzał" wówczas 50 procentami całego przepływu danych w Internecie. W dużej mierze za spektakularny (póki co) sukces odpowiadał prezes – Bernard Ebbers, który w ciągu 19 lat swojego panowania na tronie prezesa WorldCom przejął 60 różnych spółek. Rynkowy podbój godny niejednego historycznego zdobywcy – koszt również, gdyż finansując fuzje, zadłużył imperium na 41 mld dolarów. Wtedy jednak bańka na rynku spółek około-internetowych rosła w najlepsze, WallStreet wieszczyła krociowe zyski i pasmo niekończących się sukcesów, więc kto by się tam przejmował jakimiś długami, skoro dochody stale rosły, prawda?
Pierwszą porażką Ebbersa była nieudana fuzja WorldCom i Sprint, która byłaby największą tego typu transakcją w historii (wartość 115 miliardów dolarów!). Została jednak zablokowana w 2000 roku w przez Departament Sprawiedliwości USA i Unię Europejską z uwagi na prawo antymonopolowe. Zarząd zaczął oskarżać go o brak pomysłu na dalszą strategię rozwoju spółki oraz podawać w wątpliwość jego zdolność do spłaty długów, które zaciągnął w spółce. Skończyło się to rezygnacją Ebbersa ze stanowiska prezesa 30 kwietnia 2002 roku. W czerwcu tego samego roku, a więc niecałe dwa miesiące później, mała grupa audytorów rozpoczęła badanie sprawozdań finansowych WorldCom, by uporządkować schedę po legendarnym prezesie. Po dotarciu do sprawozdań za lata 1999 – 2002 wpadli w osłupienie. Wykryli, że spółka dopuściła się w tych latach oszustwa na łączną kwotę 3,8 miliarda dolarów.
Kreatywna księgowość WorldCom
„To nie koszt, tylko inwestycja w przyszłość!” - to hasło przyświecało Bernardowi Ebbersowi razem z CFO spółki - Scottem Sullivanem, kontrolerem Davidem Myersem i dyrektorem ds. księgowości Bufordem Yatesem, którzy sukcesywnie dopuszczali się oszustw finansowych w prosty, ale genialny sposób. Wystarczyła odrobina wiedzy z rachunkowości. Wyjaśnijmy, jak to zrobili.
Załóżmy, że jesteś mikro przedsiębiorcą i posiadasz jeden samochód dostawczy warty 20 000 dolarów. Księgujesz go w bilansie po stronie aktywów. Dla przypomnienia – aktywa to coś, co ma być w stanie przynieść Ci w przyszłości korzyść ekonomiczną, czyli po prostu majątek twojej firmy. Załóżmy również, że Twoja mała firma wypracowała w ciągu miesiąca przychód w wysokości 100 dolarów. Ponadto w tym samym okresie zatankowałeś swój samochód za 60 dolarów. Nie miałeś w tym okresie żadnych innych kosztów. Wydatek na paliwo księgujesz jako koszt, ponieważ nie masz możliwości wykorzystać go w przyszłości (zużyłeś je) w związku z czym Twój zysk netto wynosi 100 USD - 60 USD = 40 USD. Aktywa zaś 20 000 dolarów. Tak robi każdy uczciwy przedsiębiorca, gdzie uczciwość jest słowem klucz.
Sposób uczciwego księgowania, w którym koszty to koszty
WorldCom postanowił jednak działać inaczej i stosować zasadę, że koszty to nie koszty, a inwestycje! Mając dokładnie ten sam majątek i wydatki, uzyskałby w efekcie wyższe aktywa i wyższy zysk netto. Jak? Wydatek na paliwo zaksięgowałby (niezgodnie z prawem) jako nakłady na inwestycje kapitałowe podlegające kapitalizacji, czyli składnik aktywów. W związku z tym w bilansie po stronie aktywów miałby samochód warty 20 000 USD + paliwo warte 60 USD, co dałoby w sumie 20 060 USD. Za to w rachunku zysków i strat miałby 100 dolarów czystego zysku netto. Tak oto niepożądany koszt stał się inwestycją.
Sposób księgowania, jaki wykorzystywał WorldCom
Jak to konkretnie wyglądało w przypadku WorldCom? Opłaty za korzystanie z sieci przesyłowych innych firm (benzyna w poprzednim przykładzie) księgowano właśnie jako wydatki ponoszone na inwestycje kapitałowe, dzięki czemu mogły być rozłożone w latach i zaksięgowane jako aktywa. Niezgodnie z zasadami, ale raczej nie o zasadach w tym momencie myślano, a o zysku netto, bo tylko dzięki niemu można było finansować dalsze fuzje. W końcu, jeśli spółka jest zyskowna, to czemu nie dać jej kolejnego kredytu, albo nie kupić obligacji? Finalnie okazało się, że tylko w latach 2001-2002, firma podwyższyła w ten sposób swoje dochody o 3,8 miliarda dolarów i tak zamiast około 1,3 mld USD straty, inwestorzy zobaczyli 1,5 mld USD zysku. Można? Można. Tylko do czasu.
Okładka gazety New York Times z 16 marca 2005 roku, dzień po skazaniu byłego CEO WorldCom
Początek upadku spółki
Gdy tylko skala oszustwa ujrzała światło dzienne, sprawy potoczyły się lawinowo. Kurs akcji WorldCom spadł do 9 centów. Spółka, by ratować się przed wierzycielami, ogłosiła upadłość. Amerykańska Komisja ds. Giełdy i Papierów Wartościowych (SEC) oskarżyła WorldCom o oszustwa księgowe i skierowała sprawę do sądu. Ciekawe jest to, że cała sprawa miała miejsce zaledwie 7 miesięcy po aferze Enronu, a smaczku dodaje fakt, iż audytorem WorldCom była... firma Andersen – tak, ta sama, która prowadziła audyt sprawozdania Enron. Cóż... najważniejsze to znaleźć swoją rynkową niszę :). Łącznie, sumę nieprawidłowości dokonanych w WorldCom, KPMG wyceniło na 7,15 mld USD.
„Mózgiem” stojącym za fałszerstwami księgowymi był CFO spółki - Scott Sullivan. Robił to systematycznie, od października 2000 r. Gdy usłyszał zarzuty i zdał sobie sprawę, że nie uniknie ostrza Temidy, przyjął inną linię obrony. Zamiast do ostatniej chwili iść w zaparte i wypierać się winy postanowił przyznać się pokornie do wszystkiego. Ze szczegółami opowiedział śledczym, na czym polegało całe oszustwo i jaką rolę odegrał w nim Prezes Bernard Ebbers. W zamian uzyskał status świadka koronnego i wyrok 5 lat więzienia, z czego odsiedział 4.
Scott Sullivan - CFO WorldCom, który był mózgiem fałszerstw księgowych
15 marca 2005 roku prezes WorldCom Bernard Ebbers został uznany za winnego fałszowania ksiąg i bilansów przedsiębiorstwa, defraudacji oraz oszustw w wyniku czego sztucznie zawyżono zyski spółki o ponad 11 mld dolarów. 63-letni wtedy Ebbers dostał karę 25 lat pozbawienia wolności, za to jego imperium musiało zapłacić 750 milionów dolarów kary z tytułu oszustw finansowych, które popełniła kadra zarządzająca. W konsekwencji kilkanaście tysięcy pracowników straciło pracę i oszczędności emerytalne odkładane w programach pracowniczych, a inwestorzy, którzy w porę nie sprzedali akcji WorldCom, stracili wszystkie pieniądze. Bernard Ebbers dla odmiany zamiast postrzegania go jako wybitnego, zyskał - tytuł „dziesiątego najbardziej skorumpowanego CEO wszechczasów” magazynu TIME oraz zaszczytne miano „piątego najgorszego CEO w amerykańskiej historii” nadawane przez CNBC. Podobnie jak w przypadku Enronu, tak historia WorldCom jest potwierdzeniem starego, ale cały czas aktualnego przysłowia, iż „jeśli coś jest zbyt piękne, by mogło być prawdziwe, to takie jest”.
Do zarobienia!
Maciej Kietliński









