Repo (repurchase agreement)
Repo to transakcja, w której jedna strona sprzedaje papiery wartościowe i jednocześnie zobowiązuje się odkupić je w ustalonym dniu po ustalonej, nieco wyższej cenie. Formalnie to sprzedaż i odkup. Ekonomicznie to krótka pożyczka gotówki pod zastaw papierów.
Większość inwestorów nigdy nie zawrze transakcji repo, a mimo to każdy od niej zależy. To podstawa rynku finansowego - dopóki działa, nikt o niej nie myśli, a kiedy się psuje, dotyka każdego.
Jak to działa?
Fundusz ma obligacje skarbowe warte 100 mln zł i potrzebuje gotówki na tydzień. Sprzedaje je bankowi za 98 mln zł i umawia się, że za siedem dni odkupi je za 98 mln zł plus odsetki. Przy stopie repo 4% w skali roku odsetki za tydzień wynoszą około 75 tys. zł.
W tej transakcji liczą się dwie liczby. Stopa repo, tutaj 4%, to cena pieniądza. Haircut, tutaj 2%, to różnica między wartością zastawu a pożyczoną kwotą, czyli poduszka dla pożyczkodawcy. Jeśli fundusz nie odda gotówki, bank sprzeda obligacje i ma 2 mln zł zapasu na wypadek, gdyby w międzyczasie staniały.
Ta sama transakcja widziana od strony banku to reverse repo. Kupno papierów z obowiązkiem odsprzedaży, czyli ulokowanie gotówki pod zastaw. W Polsce częściej spotkasz nazwy sell-buy-back i buy-sell-back. Prawnie to dwie osobne umowy sprzedaży zawarte jednocześnie, ekonomicznie to samo.
Kto z tego korzysta i po co?
- Banki i dealerzy obligacji. Finansują w ten sposób papiery, które trzymają na własnych książkach.
- Fundusze rynku pieniężnego i skarbnicy firm. Lokują wolną gotówkę na noc albo na tydzień i dostają zastaw, którego nie daje zwykły depozyt.
- Fundusze hedgingowe i fundusze obligacji. Budują dźwignię. Kupujesz obligacje za 100, zastawiasz je, dostajesz 98 i kupujesz kolejne. Przy haircucie 2% z 1 zł własnego kapitału da się teoretycznie zbudować pozycję wartą 50 zł.
- Banki centralne. Prowadzą przez repo politykę pieniężną. Podstawowe operacje Europejskiego Banku Centralnego to w praktyce transakcje repo. W amerykańskim Fedzie fundusze rynku pieniężnego trzymały w operacjach reverse repo rekordowe 2,55 bln dolarów pod koniec 2022 roku, a banki w drugą stronę pożyczyły z jego stałego okna repo rekordowe 74,6 mld dolarów 31 grudnia 2025 roku.
Generalnie rynek repo służy temu, żeby instytucje finansowe mogły zdobyć płynność finansową, gdy jej potrzebują. Dzięki repo mogą trzymać obligacje i szybko zamieniać je na gotówkę, gdy to jej akurat potrzebują.
Kiedy zaczyna się problem?
Rok 2008. Bear Stearns i Lehman Brothers finansowały ogromne bilanse krótkim repo, odnawianym z dnia na dzień. Kiedy pożyczkodawcy zaczęli żądać wyższych haircutów, a potem w ogóle odmówili odnawiania, oba banki straciły płynność w ciągu kilku dni. Nie musiały być niewypłacalne, żeby upaść. Wystarczyło, że nikt nie chciał pożyczyć im na kolejną noc.
Lehman wykorzystywał repo również do upiększania bilansu. Na koniec kwartału księgował część transakcji jako ostateczną sprzedaż, a nie pożyczkę, dzięki czemu z bilansu znikało na kilka dni około 50 mld dolarów aktywów i dźwignia wyglądała na niższą. Opisał to dopiero raport biegłego powołanego przez sąd upadłościowy, opublikowany w 2010 roku.
Wrzesień 2019. 17 września stopy repo na jedną noc skoczyły w ciągu dnia do około 10%, a SOFR wzrósł z 2,43% do 5,25%. Zbiegły się termin płatności podatków przez firmy i rozliczenie dużej emisji obligacji skarbowych, a w systemie zabrakło wolnej gotówki. Fed po raz pierwszy od kryzysu finansowego musiał sam wejść na rynek repo.
Dlaczego to ważne, nawet jeśli nigdy nie zawrzesz repo?
Dźwignia w twoim funduszu. Polskie fundusze dłużne często korzystają z transakcji sell-buy-back, żeby kupić więcej obligacji, niż wynoszą ich aktywa. Fundusz „obligacji skarbowych” może mieć przez to ekspozycję na poziomie 150% i reagować na zmiany stóp mocniej.
Spółki, które żyją z repo. Amerykańskie REIT-y hipoteczne, takie jak Annaly czy AGNC, finansują portfele papierów hipotecznych właśnie w ten sposób, z kilkukrotną dźwignią. W marcu 2020 roku kilka mniejszych spółek z tej branży nie było w stanie pokryć wezwań do uzupełnienia zabezpieczenia.
Wymuszona sprzedaż. Kiedy rynek repo się zacina, lewarowani gracze muszą sprzedawać to, co mają, w tym akcje i obligacje, które z samym repo nie mają nic wspólnego. Dlatego skok stóp repo to jeden z sygnałów stresu, na które patrzą zawodowcy.
Pułapki, na które trzeba uważać
- Repo to nie sprzedaż. Papiery oddane w repo dalej obciążają ryzykiem tego, kto je oddał. Jeśli obligacje stanieją, traci on, a nie pożyczkodawca.
- Krótki pieniądz, długie aktywa. Finansowanie na jedną noc aktywów trzymanych latami działa tylko dopóty, dopóki ktoś chce je odnawiać.
- Haircut rośnie wtedy, kiedy boli najbardziej. W spokojnych czasach jest niski i pozwala na dużą dźwignię. W panice pożyczkodawcy go podnoszą, co zmusza do sprzedaży aktywów po spadających cenach i napędza dalsze spadki.
- Zastaw jest wart tyle, ile można za niego dostać dziś. Repo pod obligacje skarbowe to jedna z najbezpieczniejszych pożyczek na świecie. Repo pod papiery, których nikt nie chce kupić, okazało się w 2008 roku zwykłą pożyczką bez zabezpieczenia.
- Koniec kwartału i roku. Banki kurczą wtedy bilanse i mniej pożyczają, więc stopy repo regularnie rosną w ostatnich dniach okresu. Pojedynczy skok w takim terminie nie musi oznaczać kryzysu.
- „Stopa repo” bywa czymś innym. W Czechach, Indiach czy RPA to po prostu nazwa głównej stopy banku centralnego. W Polsce tę rolę pełni stopa referencyjna NBP.
W skrócie
Repo to sprzedaż papierów wartościowych z obowiązkiem odkupu, czyli w praktyce krótka pożyczka pod zastaw. Na tym rynku banki, fundusze i banki centralne codziennie pożyczają sobie biliony, a fundusze budują dźwignię. Jest tani i bezpieczny, dopóki pożyczki są odnawiane, a kiedy przestają być, problem w kilka dni rozlewa się na cały rynek.
Rynek repo to główny kanał, którym płynność krąży po systemie finansowym. Nie tworzy pieniądza, ale decyduje o tym, czy dociera on tam, gdzie jest potrzebny.